Ռուանդան փոքր երկիր է, որը չունի ելք դեպի ծով։ Այն գտնվում է Աֆրիկա մայրցամաքի արևելա-կենտրոնական մասում։ Երկիրը մինչ օրս կրում է էթնիկական հակամարտության հետևանքները, որի գագաթնակետն էր 90-ական թվականների կառավարության կողմից հովանավորված ցեղասպանությունը։Ցեղասպանության ժամանակ հուտուների գերակա ուժի շնորհիվ 100 օրվա ընթացքում սպանվեցին մոտ 800,000 էթնիկական տուտսիներ և ավելի քիչ քանակությամբ հուտուներ։
Երկիրը պայքարում էր դարերով եկած էթնիկական լարվածության դեմ, որը կար փոքրամասնություն կազմող տուտսիների և մեծամասնություն կազմող հուտուների ավանդական, ոչ հավասար հարաբերություններում։
Նախապատմությունը։
Ռուանդայի հիմնական ազգաբնակչությունը ի սկզբանե եղել է տվա ժողովուրդը։ Սակայն միջին դարերում երկրը գրավել են հյուսիսից եկած էթնիկական խմբերը՝հուտուները և տուտսիները։ Մի շարք պատմաբանների համոզմամբ այդ երկու ցեղերը երկիր են ներխուժել տարբեր ժամանակներում, ընդ որում տուտսիները եկել են ավելի ուշ և իրենց են հնազանդեցրել ինչպես տեղաբնակներին, այնպես էլ հուտուներին։ Պատմաբանների մեկ այլ խմբի կարծիքով ի սկզբանէ տուտսիներն ու խուտուները եղել են մի ժողովուրդ, որը հետագայում բաժանվել է երկու մասի դասակարգային մի շարք ֆակորների պատճառով։
Պատմաբանների կարծիքով բաժանության հիմքում ընկած է եղել նրանց զբաղվածության ոլորտները։ Տուտսիները հիմնականում եղել են մարտիկներ և անասնապահներ, իսկ հուտուները քրմեր և հողագործներ։ Ընդ որում հուտուները կարող էին փոխել իրենց կարգավիճակը և դառնալ տուտսի։ Եվրոպական գաղութարարների այս երկիր գալով՝ տուտսիներից սկսվեց ձևավորվել տեղական կառավարություն։
1950-ական թվականներին, Ռուանդայում ապագաղութացման տրամադրության տարածման ֆոնին, սկսեցին պտտվել առասպելներ, որ տուտցիները բռնակալներ են,որոնք ստրկացնում են հուտու բնիկ ժողովրդին։ Հեղափոխությունը Ռուանդայում և անկախ պետության ձևավորումը հանգեցրեցին բռնաճնշումների ընդդեմ տուտսիի և նրանց իրավունքների սահմանափակման: Նրանք ստացան սահմանափակ տեղեր ուսումնական հաստատություններում ուսման համար և զրկվեցին բանակում սպայական պաշտոններ զբաղեցնելու հնարավորությունից:
1993 թվականի քաղաքացիական պատերազմ, Արուշայի համաձայնագրերը
Ստեղծված իրավիճակում սկսվեց տուտսիների մասայական գաղթ դեպի հարևան Ուգանդա։ Աստիճանաբար, նրանց գաղութը սկսեց կարևոր դեր ունենալ Ուգանդայի կյանքում, որը նպաստեց 1986-ին ընդդիմության առաջնորդ Յուերի Մուսեվնիի իշխանության գալուն: Շատ տուտիսներ ստացան Ուգանդայի քաղաքացիություն և դիրքեր տեղական զինված ուժերում, բայց նրանք այդպես էլ ետ չկանգնեցին հայրենիք վերադառնալու գաղափարից: 1987-ին Ուգանդայի տարածքում ստեղծվեց Ռուանդայի հայրենասիրական ճակատ (RPF) — ռազմաքաղաքական կազմակերպություն, որի մեծ մասը տուտսի փախստականներն էին, ովքեր լքել էին Ռուանդա 1959 թվականից, ինչպես նաև նրանց սերունդները: Այն ղեկավարում էր Ռուանդայի ներկայիս նախագահ Պոլ Կագամը: RPF- ի հիմնական նպատակն էր բոլոր փախստականների Ռուանդա վերադառնալն ու քաղաքական համակարգի ապամոնտաժումը `հիմնվելով Հութուի ազգայնականների կողմից իշխանության մենաշնորհացման վրա: 1990-ի հոկտեմբերի 1-ին RPF ստորաբաժանումները ներխուժեցին Ռուանդա, որը և հանդիսացավ քաղաքացիական պատերազմի սկիզբը:
1993 թվականի օգոստոսի 4-ին Արուշա քաղաքում (Տանզանիա), միջազգային հանրության և ՄԱԿ-ի ճնշման ներքո, ստորագրվեց համաձայնագիր ՝ պատերազմը դադարեցնելու համար: Այն իր մեջ ներառում էր նախապատրաստում ընդհանուր ժողովրդավարական ընտրություններին, փախստականների վերադարձ և RPF զինծառայողների ինտեգրումը ազգային բանակի շարքեր: ՄԱԿ-ը Ռուանդա է ուղարկում պատվիրակություն՝ Արուշայի համաձայնագրին համապատասխանությունը վերահսկելու համար: Սակայն պայմանագրերի իրականացումը հետաձգվեց Ռուանդայի կառավարության կողմից մինչև 1994 թվականի գարուն:
Նախագահի մահը
1994-ի ապրիլի 6-ին Ռուանդայի մայրաքաղաք Կիգալիի մոտենալիս անհայտ անձինք գնդակոծել են Falcon-50 նախագահական ինքնաթիռը դյուրակիր հակաօդային հրթիռային համակարգից: Ինքնաթիռում էին գտնվում Ռուանդայի Նախագահը՝ Ջուվենալ Հայարիմանայի, Բուրունդիի նախագահ Սիփրիեն Նթարիամիրան և երկու երկրների բարձրաստիճան ութ պաշտոնյաներ: Նրանք վերադառնում էին Ռուանդայի իրավիճակի շուրջ բանակցությունների հաջորդ փուլից:
Շատ վարկածներ առաջ քաշվեցին այն մասին, թե ով է մեղավոր նախագահների մահվան մեջ։ Մի քանի տարի անց, պաշտոնական հետաքննությունը եզրակացրեց, որ աղետի մեջ ներգրավված են Ռուանդայի զինված ուժերի շարքերում գտնվող Հուտուի արմատականները: Բայց նախագահների մահվան համար պատասխանատու հատուկ անձինք երբեք չեն հայտնաբերվել:
Ողբերգությունից անմիջապես հետո օդանավակայանը և նրա հարակից տարածքները գրավվել էր նախագահի պահակախումբի կողմից, և քաղաքներում հայտնվել էին միջհամայնքների ճանապարհային արգելափակումներ:
Նույն օրվա երեկոյան Ռուանդայի ռազմական ղեկավարության անդամներից ստեղծվեց ճգնաժամային հանձնաժողով, որը վարում էր գնդապետ Թեոնեստե Բագոսորան: Օրենքի համաձայն, երկրի նախագահը պետք է լիներ երկրի վարչապետ Ագաթա Ուվիլինգիմանան, բայց զինվորականները հրաժարվեցին ճանաչել նրա իշխանությունը ՝ նրանց անվանելով տուտսի հանցակից:
Վերջի սկիզբը
1994թ ապրիլի 7-ին գնդապետ Բաղոսորան մեղադրեց Ռուանդայի հայրենասիրական ճակատին նախագահի մահվան մեջ: Նա հրամայեց բանակին և ոստիկանությանը հարձակվել տուտսիների վրա և սպանել նրանց։ Բաղոսորան նաև պահանջել է հեռացնել նախկին կառավարությունից բոլոր նրանց, ովքեր կարող են խանգարել արմատականների պլաններին:
Նախագահի գվարդիայի զինծառայողները եկան աշխատանքի և հասարակայնության հետ կապերի նախարար Լանդոալդ Նդասինգվեին: Սկզբից նրանք Նդասինգվայից գումար էին պահանջում, այնուհետև հավաքեցին նրան և նրա ամբողջ ընտանիքին լոգարանում։ նախ գնդակահարեցին քաղաքական գործչին, ապա ՝ մորը, երեխաներին և ծառային: Տեղեկատվության նախարար Ֆոստան Ռուկոգոզուն կնոջ և երկու երեխաների հետ միասին տեղափոխվել է նախագահի պահակային ճամբար: Նրանց ուղեկցող զինծառայողներից մեկը բղավեց. «Սպանիր շանը»: Բոլորը գնդակահարվեցին, և նրանց մարմինները նետեցին ջրամբարի մեջ: Մեկ այլ զոհ դարձավ ընդդիմադիր կուսակցություններից մեկի փոխնախագահ Ֆելիչին Նգանգոն: Նրա կինը և երեխաները սպանվեցին տեղում, իսկ Նգանգոն ինքը հանձնվեց նախագահի պահակախմբին, նրան նախ հարցաքննեցին, այնուհետև գնդակահարեցին մոտակա անտառում:
Այնուամենայնիվ, այդ ժամերին գնդակահարվում էին ոչ միայն ընդդիմության առաջնորդները կամ հայտնի հասարակական և կրոնական գործիչները: Կուգալիում ՝ Ռուանդայի մայրաքաղաքում, սկսվել էին ռազմական և զինված խմբավորումները: Նրանք մեթոդականորեն նախկինում կազմված ցուցակներով սպանեցին տուտսիներին և «անվստահելի» հուտուներին:
Ապրիլի 7-ի առավոտյան սպանությունները ծավալում ստացան։ Որպես սպանելու գործիք էին հանդիսանում ոչ միայն հրացաններն, այլև կացինները և երկաթե ձողերը։
«Հազար բլրի ռադիո/ հեռուստատեսություն»
Երկրում բնակիչների մեծ մասը չափազանց աղքատ էր իրենց հեռուստացույց թույլ տալու համար: Եվ շատերը անգրագետ էին, ուստի Ռուանդայում տպագիր մամուլը պահանջարկ չուներ: Այս ֆոնի վրա բնակչության համար տեղեկատվության հիմնական աղբյուրը ռադիոյն էր:
Հազար բլուրի երկիրը լեռնային Ռուանդայի ոչ պաշտոնական անուններից մեկն էր: Այս անվանման տակ էր նաև մասնավոր ռադիոկայան, որը ֆինանսավորվել է Հուտուի արմատականների կողմից: Ռադիոկայանի աշխատակիցները բացառապես այս ժողովրդի ներկայացուցիչներն էին: Ռադիոն սկսեց հեռարձակվել 1993-ի հուլիսի 8-ին, և մեկ տարուց էլ քիչ ժամանակահատվածում այն առավել տարածվեց Ռուանդայում: Դա հիմնականում պայմանավորված էր նրանով, որ «Հազար բլուրներ» ռադիոկայանը հասարակ մարդկանց համար մատչելի լեզվով էր:
Ցեղասպանության ժամանակ հուտսիների արտահայտման հիմնական միջոցը այս ռադիոկայանն էր։ Ցեղասպանության ժամանակ այստեղ կարդում էին այն հասցեները, որտեղ ապրում էին տուտսիները և առաջարկում դիակները թաքցնելու ձևեր։
Ոչնչացման վերջը
Արդեն մայիսին Ռուանդայում եղած ցեղասպանության մասշտաբը ակնհայտ դարձավ ամբողջ համաշխարհային հանրության համար, որի ուշադրությունն այդ պահին կենտրոնացած էր Հարավսլավիայի իրադարձությունների վրա: ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը քվեարկեց խաղաղապահների թիվը հասցնել 5500 մարդու, բայց բանաձևը հետաձգվեց խաղաղապահ առաքելությունը ֆինանսավորել չցանկանալու պատճառով։
Հետևանքները։
Ցեղասպանության սկսվելուց անմիջապես հետո RPF- ի ուժերը գրոհ էին նախաձեռնել Հութուի կողմից վերահսկվող տարածքների վրա: Վրեժխնդրությունից վախենալով ՝ Հաթուսները մասսայաբար փախան հարևան երկրներ: Հունիսին ֆրանսիացի խաղաղապահները տեղակայվեցին Ռուանդայում ՝ ՄԱԿ-ի մանդատի շրջանակներում: Կառավարության պաշտոնյաները ջերմորեն դիմավորեցին նրանց, բայց շարունակեցին սպանել տուտիսներին: Խաղաղապահները ավելի մեծ չափով նպաստեցին ոչ թե վերջ տալու ցեղասպանությանը, այլ RPF ուժերի շարժումը դանդաղեցնելուն:
Հուլիսի կեսերին Ռուանդայի ամբողջ տարածքը, բացառությամբ ֆրանսիական զորքերի կողմից վերահսկվող հողերի, գրավվեց RPF զորքերի կողմից: Հանրապետության իշխանությունների ներկայացուցիչները, ներառյալ գնդապետ Թոնեստ Բագոսորուն, ով ղեկավարում էր ցեղասպանությունը, փախան արտերկիր: 1997-ին Բաղոսորան կալանավորվեց Կամերունում և ուղարկվեց հայրենիք, որտեղ 2008-ին դատապարտվեց ցմահ բանտարկության:
Ցեղասպանությունը նաև հանգեցրեց նրան, որ մեկ տարվա ընթացքում Ռուանդայի բնակչությունը գրեթե երկու անգամ նվազեց: 1994 թվականի սկզբին Ռուանդայում բնակվում էր գրեթե 7,5 միլիոն մարդ: Մինչև տարեվերջ Ռուանդայում մնաց շուրջ 4 միլիոն մարդ:
Աննա Խաչատրյան 